Crisisaanpak stroomnet mist één cruciale knop: warmte
Crisisaanpak stroomnet mist één cruciale knop: warmte
Opinie door Wieger Droogh, CEO Equans Nederland
Warmte is onderbelicht in de huidige energiediscussie. Ongeveer de helft van ons totale energieverbruik gaat naar warmte en koude. De opwek van warmte komt daarbij nog grotendeels van fossiel. Verduurzamen betekent dus ook warmte-opwek elektrificeren maar als we een groot deel daarvan elektrificeren zonder slimmer te kijken naar efficiency, flexibiliteit en opslag, dan creëren we juist nieuwe pieken op een stroomnet dat nu al overvol is en zal netcongestie zich nog extremer voordoen.
Het kabinet trekt de crisisaanpak tegen netcongestie verder op. Procedures worden verkort, het net moet sneller worden uitgebreid en bedrijven worden gevraagd flexibeler met elektriciteit om te gaan. Dat is noodzakelijk. Maar wie alleen naar uitbreiding van het stroomnet kijkt, mist een minstens zo fundamenteel vraagstuk: wat gebeurt er met onze elektriciteitsvraag als we ook onze enorme warmtevraag elektrificeren?
Voor koeling bestaat een gunstige natuurlijke samenloop: op warme zonnige dagen neemt de koelvraag toe, maar is er ook veel zonne-energie beschikbaar. Bij verwarming werkt die balans de andere kant op. Dat wordt vooral zichtbaar in de winter. Op koude dagen neemt de warmtevraag sterk toe, terwijl zonne-energie juist minder beschikbaar is. Wanneer gebouwen en bedrijven op zulke momenten massaal afhankelijk worden van elektriciteit voor hun warmte, creëren we nieuwe pieken op een systeem dat nu al onder druk staat.
Niet iedere kilowattuur warmte hoeft rechtstreeks uit elektriciteit te komen
Daarom moeten we anders naar warmte kijken. De warmtetransitie is geen apart vraagstuk naast de energietransitie, maar een essentieel onderdeel ervan. Het aandeel van warmte in onze totale energiemix wordt nog vaak onderschat: meer dan 50% van de energie die we gebruiken, is nodig voor warmte.
Juist daar ligt een groot potentieel. Een cv-ketel zet ongeveer 95% van de toegevoerde energie om in warmte. Een warmtepomp haalt een rendement van meer dan 400%. In combinatie met warmte-koudeopslag kan dat rendement nog aanzienlijk hoger worden. Ook hogere temperaturen kunnen technisch prima worden verduurzaamd; alleen extreem hoge temperaturen vormen nog een technische uitdaging. Dat betekent dat 80 tot 90% van de warmte die we nu in Nederland gebruiken technisch al geëlektrificeerd kan worden. Als we zo’n groot deel van onze warmtevraag kunnen elektrificeren én daarbij veel hogere rendementen kunnen halen, kan warmte een enorme bijdrage leveren aan de energietransitie.
Toch zie ik nog te vaak dat elektrificeren bijna automatisch gelijk wordt gesteld aan duurzaam verduurzamen, terwijl dat niet per definitie zo is. Een E-boiler kan bijvoorbeeld aardgas vervangen, maar gebruikt elektriciteit rechtstreeks om warmte te produceren. Wanneer een warmtepomp mogelijk is, kan diezelfde elektriciteit veel efficiënter worden benut. De juiste vraag is daarom niet: hoe maken we dit proces elektrisch? De juiste vraag is: hoe voorzien we dit proces op het juiste moment zo efficiënt mogelijk van energie?
Warmte kun je bewaren
Daarbij is opslag cruciaal. Warmte-Koude-Opslag is daarvan een bewezen voorbeeld. In de zomer kan overtollige warmte in de bodem worden opgeslagen. In de winter wordt die warmte weer benut. Door in de winter warmte te onttrekken, blijft bovendien koude achter die in de zomer kan worden gebruikt voor koeling. Nederland behoort internationaal tot de voorlopers op het gebied van WKO.
Daarnaast ontwikkelen zich andere vormen van warmteopslag. Denk aan opslag in water, zout of keramiek. Daarmee kunnen we energie benutten op momenten dat die ruim beschikbaar en goedkoper is, warmte produceren en deze bewaren totdat er daadwerkelijk vraag naar is. Dat hoeft niet altijd seizoensopslag te zijn. Sommige warmtebatterijen zijn juist bedoeld om gedurende kortere perioden flexibiliteit te creëren. Dat maakt het mogelijk om productie en gebruik van warmte in de tijd van elkaar los te koppelen.
En warmtebatterijen zijn niet alleen interessant voor het verwarmen van gebouwen. Ons eigen Equans Kraftanlagen kan met haar nieuwe Green Heat module tot 1000 graden leveren en onderzoek naar extreem hoge thermische opslag kijkt zelfs naar temperaturen van 1.900 tot 2.400°C. Dat maakt warmteopslag ook relevant voor delen van de procesindustrie, waar veel hogere temperaturen nodig zijn dan bijvoorbeeld in een regulier warmtenet. Daar ligt een belangrijke kans. We spreken bij energieopslag vrijwel automatisch over elektrische batterijen. Maar voor een bedrijf dat uiteindelijk warmte nodig heeft, kan het logischer zijn om warmte op te slaan.
Ook restwarmte is energie
Hetzelfde geldt voor warmte die nu nog als restproduct wordt gezien. Datacenters zijn daarvan een goed voorbeeld. Zij produceren continu warmte. Juist omdat datacenters een relatief stabiele bedrijfsvoering hebben, kan die warmte een interessante bron zijn voor gebouwen en gebieden in de omgeving.
Bij Equinix in Amsterdam wordt bijvoorbeeld gekeken naar het benutten van restwarmte in de omgeving. En bij De Kwakel/Kudelstaart werken de gemeente, glastuinbouwers en Switch Datacenters aan een warmtenet dat tientallen tuinders van datacenterwarmte moet voorzien. In Eindhoven en Aalsmeer koppelt NorthC restwarmte aan lokale warmteringen en WKO-systemen voor onder meer scholen, zwembaden en sporthallen. Daarom zouden we bij nieuwe datacenters veel nadrukkelijker moeten kijken naar de mogelijkheid om restwarmte daadwerkelijk uit te koppelen en te benutten.
Warmte hoeft overigens niet per definitie binnen een paar honderd meter te worden gebruikt. Grote warmtetransportverbindingen laten zien dat warmte over tientallen kilometers kan worden vervoerd wanneer de volumes groot genoeg zijn. Dat gebeurt ook al in de praktijk: WarmtelinQ transporteert restwarmte over tientallen kilometers vanuit het Rotterdamse havengebied richting andere delen van Zuid-Holland. Zulke infrastructuur is vooral logisch wanneer voldoende grote warmtevolumes beschikbaar zijn. Maar warmte is vaker dan elektriciteit een lokaal of regionaal vraagstuk. Bron, opslag, infrastructuur en gebruiker moeten daarom veel meer in samenhang worden ontworpen.
Stop met technologie als vertrekpunt
Dat betekent ook dat we moeten stoppen met één technologie als dé oplossing te presenteren. De ene locatie is geschikt voor WKO. Elders is restwarmte beschikbaar. Een industriële onderneming heeft misschien behoefte aan warmte van honderden graden. Een andere onderneming kan vooral profiteren van een warmtebatterij waarmee zij goedkope of overvloedige energie kan benutten. Op weer een andere plek is aansluiting op een warmtenet logisch.
Daar bovenop komt energiemanagement. Een bedrijf moet straks continu kunnen bepalen wat op dat moment de slimste inzet van elektriciteit is: productie laten draaien, warmte maken of opslaan, voertuigen laden of juist tijdelijk minder elektriciteit gebruiken. De echte innovatie zit daarom niet alleen in afzonderlijke technieken. Zij zit in de combinatie ervan en in de regie over het totale energiesysteem.
Warmte verdient dezelfde aandacht als elektriciteit
Nederland heeft terecht veel aandacht voor uitbreiding van het elektriciteitsnet. Maar alleen meer kabels leggen gaat ons niet uit de netcongestie helpen. We moeten tegelijkertijd voorkomen dat we onnodig nieuwe elektriciteitsvraag creëren. Voor bedrijven betekent dit dat warmte niet aan het einde van een verduurzamingsplan moet worden toegevoegd. De warmtebehoefte moet vanaf het begin onderdeel zijn van de energiestrategie: welke temperatuur is nodig, wanneer is die nodig, welke bronnen zijn beschikbaar, welke warmte kan worden opgeslagen en hoe combineren we dat met de beschikbare elektriciteitscapaciteit? Juist daarom moeten efficiency, flexibiliteit, opslag en slimme aansturing één werkend energiesysteem worden.
De energietransitie gaat uiteindelijk over veel meer dan elektriciteit. Wie nu alleen kijkt naar het elektrificeren van bestaande processen, mist een groot deel van de oplossing. We moeten niet alleen elektriciteit slimmer produceren, opslaan en gebruiken. We moeten dat ook met warmte gaan doen.
Meer weten?
Wil je meer informatie over dit onderwerp? Neem contact op met onze expert.
Ingrid Clauwaert
PR Manager
- +31 6 48 87 16 14
- ingrid.clauwaert@equans.com